Open your arms to change, but don't let go of your values


AGITATOR, Radik’in yeni albümü

Tuva Türkü Hömey  şarkıcısı Radik Tyulyusun yeni albümü ” AGITATOR” çıktı.   Radik müzik çalışmalarına Huun Huur Tu , Chalama Project ve Solo konserleriyle dünyanın heryerinde devam etmektedir.

Albüm ile aynı adı taşıyan ilk parça ” Agıtator”


AGITATOR, Radik’in yeni albümü

Tuva Türkü Hömey  şarkıcısı Radik Tyulyusun yeni albümü ” AGITATOR” çıktı.   Radik müzik çalışmalarına Huun Huur Tu , Chalama Project ve Solo konserleriyle dünyanın heryerinde devam etmektedir.


Albümün 2. parçası “HOOMEYIM” ( Hömeyim )  Moskova, DOM konseri


A Tuvinian Tale,Oskus-ool, the Fisherman

Tuva Türklerinde Şaman Geleneği



Long, long time ago, in the earliest times, there was a courageous man. One day he saw a white yurt in an uninhabited place and every morning sounds came from it. One day he came into the yurt and saw a golden princess there. The next morning he went to a hight mountain on the right side of the yurt and began watching the yurt. In doing so, he saw the princess hopped out of the yurt and ran straight to the ash heap and turned out into an ordinary archer.
When the times came for big archery competition, everybody, hearing and admiring the sounds of the bowstring, forgot about their everyday activities and went to watch the competition. The person who was competing with the princess took her bowstring and tore it in order to defeat her.
The wind in the sky learned about all this, came with force, rolled the black wool into a black cloud, the white wool into the white cloud and spun them around in a whirlwind. The competitor was immobilized, standing on one place, and turned into a stone statue. The archers began whistling sygyt and the echo of the cliff carried it further and further.
From that time, this place has been called yaar turug, “singing rock” and that was how the style sygyt originated from the imitation of sound of bowstring.

Konstantin Khlynov



LEGENDS ABOUT THE SHOOR ( Shoor is a kind of longitudinal flute, made of wood or dried hollow inside plant stem)

Shoor (Шоор)

It is a wind instrument. It is a kind of longitudinal flute, made of wood or dried hollow inside plant stem. Length is not less than 50-60 cm in diameter at the base of 1.5-2 cm. It is open on both sides. The wider end of the tube is pressed at the right half of the mouth to the upper teeth. Whistling sound is obtained by blowing air. Periodically closing and opening the outlet, as well as changing the air pressure, a performer receives sounds of basic overtone of the main tone. Shoor sounds softly, iridescently. The modus doesn’t have the certain height and depends on the length of the instrument.


In one of legends of the hunters of the Todzhu region, it is told how one hunter, after severel days of fruitless hunting, made himself a shoor in the evening and, after eating, played upon on it long, sad melodies. Late at night the hunter suddenly heard a voice coming from the shoor, distinctly saying : “Tomorow you will catch a big wild animal that is blind in one eye.” The hunter, afraid, leapt up and looked around. There was nothing but the embers of the fire next to him and the night sound of the taiga around him. The hunter decided he was hallucinating and lay down to sleep. Waking early in the morning he went first to check his traps, snares, and self-firing crossbows. Once again they were empty. However, at the very farthest crossbows there lay a big elk stag. When the hunter began to clean it, he saw that animal was missing one eye. The animal probably at some point had its eye poked out by some branch or lost it in fight with another stag.

In a different legend of the hunters of the Chöön-Khemchik region it is told how two hunters were hunting at one camp. One of them was having great luck, and the other was having none. One evening, the luckless hunter made himself a shoor and, sitting by the fire, began to play it. The other hunter was one of the people the Tuvans call karang körnür,i.e. he had the ability to see inhabitants of the spirit world which is not given to every mortal. ( Tuvans consider that this kind of ability is not exclusive to lamas and shamans.) This hunter could see spirit-mistress of the taiga sitting upon the nose of the other, listening to his music with pleasure. Then, dozing off, she slipped off his nose, down the shoor and onto the ground. This was so amusing that hunter couldn’t contain himself and burst out laughing, telling the other hunter why he was laughing. They say that from then on the mistress of the taiga was insulted and this hunter never had luck in the hunt again.

Konstantin Khlynov

Listen Shoor by Radik Tyulyush

Huun Huur Tu – Ödügen Taiga

Ötüken Taygası, yurtlarım ben
Islak çimen koklarım ben
Çalımlı tayga, yurtlarım ben.
Ardıç, çimen koklarım ben.

Karacanın altına bağlayıp eğeri
Elini ayağına derleyip gel
Geyik altına bağlayıp eğeri
Eğerini ayağına derleyip gel

The Ödügen Tayga is my home
I smell the sedge and grass
The rocky tayga is my home
I smell the junipers and grass

Come, riding your reindeer stag
The feet of the roe doe tied to the saddle
Come, riding your reindeer hind
The feet of the maral doe tied to the saddle


Mountain spirits and other powerful gazriin ezen spirits are worshiped at special shrines called oboo, which are tall piles of rocks and tree branches. An oboo is roughly conical in shape, about 6-10 feet tall. When passing by an oboo travelers are required to walk around it three times and place a rock on it. In doing this not only is a person showing respect for the spirit, which would be the least required of him, but in symbolically by adding to the spirit’s power by adding the rock he is receiving windhorse and good luck for his journey. In order to get more windhorse (hiimori) and buyanhishig a person might also make and offering of liquor, milk, or butter. Sometimes car parts will be hung from the tree branches to assure that there will be no brakedowns.





Oboo are also the sites of several ceremonies during the year that nearby families or clans would celebrate in honor of the local spirit as well as Father Heaven and Mother Earth and other shamanist spirits. During the celebration of the lunar New Year, or White Moon (Tsagaan Sar), an oboo is made of snow and offerings are made to Father Heaven. Nearby a fire is built that is not allowed to go out for a month; this fire is called Tengeriin oboo (oboo of Father Heaven). Oboos not only represent mountains, but by their upward pointing nature they also represent a point of closer contact between heaven and earth, just as a mountain top is considered to be closer to Tenger and therefore spiritually powerful.

Altai Mountains

Altai Mountains

In Mongolia and Siberia certain mountains and mountain ranges are considered especially sacred. One of the most famous is Burhan Haldun, which lies in the region where Chinggis Khaan was born. It has been sacred since prehistoric times, and burial sites for shamans dot it’s slopes. The Altai Mountains in Mongolia, Tuva, and southern Siberia are considered sacred, and the spirit of the Altai is known as Altai Aab (Father Altai). When shamans in the Altai region travel to visit the clan spirit, they may first travel to the ger of Altai Aab to pay respects. The Sayan Mountains on the border of Buryatia, Mongolia, and Tuva are home to several powerful spirits, and a special type of shaman, the hadaasha, performs rituals to honor these spirits. The thirty-three baatar of Bukhe Biligte Tenger in the Tunken Valley of the Sayan Mountains are an especially important family of spirits. The capital of Mongolia, Ulaan Baatar, was founded at it’s present site almost 400 years ago because of it’s location in a spiritually powerful spot. It lies in a circular valley surrounded by four holy mountains that are revered throughout Mongolia. The four mountains include the Bogd Uul (literally, “Holy Mountain”) to the south, Songino Hairhan to the west, Chinggeltei to the north, and Bayanzurh to the east. Of these, the southern and western mountains are especially interesting. The Bogd Uul is the home of the thunderbird Han garid, a huge bird that can cover the sun and moon with it’s wings and fly into outer space. Songino Hairhan is the home of the spirit of the shaman Songino, who is said to have lived at the time of the founding of Ulaan Baatar. The siting of this city in a circle among four holy mountains located in each of the four directions ensured it’s protections and blessings from all the spirits residing in such a spiritually powerful place.





Read more : Sacred Mountains and Trees




The demir-khomus has existed among the Tuvans since time immemorial. The demir-khomus has a chamber sound, and therein lies its special charm.
Its origin is connected in folk memory with the tragedy of star-crossed lovers. The story goes that there lived a young girl who was given against her will to be the wife of a rich man. The young man who loved her was a skilled blacksmith, and when this happened he forged a khomus for himself. Playing on the khomus, he forgot about food and sleep, pouring out all the feeling that overflowed from his soul. In the end, he went out of his mind and killed himself by jumping off a cliff into a swift mountain river. His lover fled from the rich man, and finding out about this, she threw herself off the very same cliff. Only the khomus forged by the hands of the unhappy lover remained.
Konstantin Khlynov

Gökyüzünü bulutların sardığı zamanlarda bulutların arasından sızan gün ışığı HUUN-HUUR-TU

Gökyüzünü bulutların sardığı zamanlarda bulutların arasından sızan gün ışığı HUUN-HUUR-TU

İlhamlarını Asya Türk kültüründen, Şamanizmin derin derin hissedişinden, doğa sevgisinden, insan sevgisinden alan ve New York Times’ın “Müziğin mucizesi” olarak tanımladığı dünyaca ünlü Huun Huur Tu müzik topluluğu Türkiye’de.


Farklı bir tarz olsun istedik güneş gibi vursun, çarpsın anlamında. Gökyüzünü bulutların sardığı zamanlarda bulutların arasından sızan gün ışığı demek.

Daha önce dünyaca ünlü Frank Zappa, The Cheieftains, Guitar gibi gruplarla çalışmalarda bulundunuz, Türkiye’den kimlerle çalışmak isterdiniz?

Tam olarak ünlü müzisyenlerinizi tanımıyoruz, bu konuda bilgi alıp eğer o müzisyenler de isterlerse Türkiye’de de çalışmalar yapmak isteriz.

1997’de Türkiye’de bulunduğunuzda Bulgar grubu Angelite ile konser verdiğinizde, o zamanki Türkiye ile şimdiki Türkiye arasında bir fark görüyor musunuz?

Daha önce İstanbul’a geldik, şu an ilk defa Anadolu’ya geliyoruz. Bir karşılaştırma yapmamız oldukça güç.

Şarkılarınızın ana teması genelde hikâye odaklı, mesela chira khoor (cırra hor) şarkısında kocası kendisinin kol ve ayaklarını kestiğinde kendi kendini iyileştiren altın prenses Aldyn (dangynal)’ın hikayesinden söz eder.

Huun Huur Tu

Huun Huur Tu

Bu hikâyelerin ve şarkıların ilham noktası nedir?

Ortaya çıkış serüveninden bahseder misiniz?

Bu şarkıları biz tarih boyunca, hayat boyunca gezerek, Tuva da ve Moğolistan’da yaşayan halk hikâyelerinden çıkarıyoruz. Dilden dile yayılarak günümüze ulaşmış mistik hikâyeler.


Bunları aletleri öğrenme süreciniz aileden mi geliyor yoksa müzikle uğraşmaya başladığınızda mı merak sardınız?

Bunlar bizim geleneksel aletlerimiz, babadan aileden gelmiştir. İlk öğrenme sürecimiz gelenekten ve ailemizden gelmektedir. Ayrıca bazı çalgı aletlerini grubumuzdan Alexsey Saurıglar yapıyor.

Müzik hayatınızdaki en büyük başarınız olarak tanımladığınız olay neydi?

Sahneye çıkışımız, böyle farklı bir müzik yapmış olmamız bir başarıdır. Bizim için de seyirciler için de birer hatıra oluyor. Yaptığımız çalışmalar hayatlarımızdan bir sahnedir. Halk yaptığımız müziği seviyorsa biz devam ederiz.

Favori şarkılarınız arasında en çok sevilen fly fly my sandess,orai la boldula gibi parçalar sizce neden bu kadar sevildi?

Halk bu şarkıları belki daha iyi hissediyor olabilir. Kelimelerin anlamlarını bilmeseler bile duyguları bu şarkıları sevmelerini sağlıyor.

Albüm isimleriniz; “Sürümde 60 atım var”, “Bir kartal olarak doğmuş olsaydım eğer” gibi geleneksel bir grup olduğunu çağrıştırıyor, geleneklerinizi özellikle vurgulamak için mi bu isimleri seçtiniz?

Elbette ki, ayrıca daha ayırt edici olsun, anlamları derin olsun diye bu tür isimler seçiyoruz.

Kaigal-ool Khovalyg

Kaigal-ool Khovalyg

9-Kayseriyi nasıl buldunuz?

Dağlar gözümüze çarptı ve muhteşemdi, burada kendimizi evimizde gibi hissettik. Tuva’dan, Sayan dağlarından çıkan Türklerin, neden buraya dağlık bölgeye geldiklerini anlıyoruz, öz ataları da dağlarda yaşamışlardı

10-Müziklerinizdeki ilham kaynağı nedir?

Bizim memleketimiz, dağlarımız, kültürümüz en büyük ilham kaynağımız. Amerikalı etnik müzik yapan bir müzisyen etnik müziği şöyle tanımlar; bizim yaptığımız müzik temel oluşturur. Bu şarkıları dinlerken dinleyicinin gözünün önünde resim çizer, o bölgelere gitmeyen kişi bu müzikleri dinleyip gözünde canlandırabiliyor. Bizim ilham kaynağımızın çıkış noktası da tam olarak, tabiatla insanın karşılaşması macerasını ve sevgisinin mesajını veriyoruz müziklerimizde, tabiat ve insan sevgisini buluşturuyoruz.

Müziğin Mucizesi

TED Talks – Tuva or Bust!

Tıva Türklerinin Atasözleri

Tuvalı ihtiyarlardan derlenen metinler incelendiğinde, Tuva insanının eskiden beri güneşe tapındığı görülür. Güneş, Tuvaların tapındığı dokuz şeyden en başta gelenidir. ‘Yer’ de Tıvalar için kutsal sayılan kavramlardan biridir. Kijiniñ iyеzi çеr “İnsanoğlunun annesi yerdir” sözünde anlatıldığı gibi Tıvalar için yeryüzüne ait her yer insanoğlunun annesidir ve kutsal addedilmektedir. Tıva atasözleri genellikle iki önermeden oluşmaktadır. Birinci önermede insan yaşamıyla ilgili durumlar ele alınmaktadır. İkinci önermede ise birinci cümledeki önermeyi doğrulamak ve bir yorumda bulunmak için doğayla veya hayvanlarla ilgili bir gözlem sunulmaktadır. Bu gözlemler genelleme yapılarak ifade edilmektedir. Atasözlerinde, Sayan Dağları ile Tañdı Dağlarının arasında yaşayan Tıvaların gelenekleri, insanî değerleri, dünya ve kâinatı algılayış biçimleri, insan insan, insan doğa, insan toplum ve insan hayvan ilişkileri dikkat çekmektedir.
Tıva atasözleri, konu bakımından değerlendirildiğinde; çalışkanlığın faydaları, bilgili olmanınyararları, tembelliğin zararları, cesurluğun saygınlığı, insan ve hayvan sevgisi, dostluğun önemi, beceriksiz, dedikoducu, kıskanç ve sahtekâr insanların yerilmesi, akıl ve edebin faydaları, lüzumsuz ve kötü konuşmanın sebep olduğu zararlar, iyilik ve kötülük; kadının, eş, kardeş, anne olarak toplumdaki yeri vb. konuların işlendiği, dolayısıyla, Türk atasözleriyle ortak temaların olduğu görülmektedir.

Bоdаngаn çаspаs,
Bоdu uşkаn ıglаvаs.

Düşünen aldanmaz,
Kendi düşen ağlamaz.

Аdıñ kаmnаp çоr,
Аdаñ sаktıp çоr.

Adını koruyup yürü,
Babanı hatırlayıp yürü.

İyi ıt аrаzıngа söök kаgbа,
İyi kiji аrаzıngа sös söglеvе.

İki köpek arasına kemik atma,
İki kişi arasına söz söyleme.

Sug körbеyn idiiñ ujulbа,
Еçizingе çеtpеyn dаlаşpа.

Suyu görmeden ayakkabını çıkarma,
Sonuna ulaşmadan acele etme.

Çеvеn kıs çеp еjip bilbеs,
Çеvеn ооl bаldı sıptаp bilbеs.

Beceriksiz kız urganı toplayamaz,
Yeteneksiz oğul balta sapı olamaz.

Еrtеm çоktа,
Еrtеn bаzа dün.

Bilim yoksa
Gündüz de gece.

Аgı çеçее – аjıg,
Аrtık sös – аnçıg.

Doğru konuşan acı,
Gereksiz söz sıkıcıdır.

Çеrni çаs оtturаr,
Sеtkildi еji оtturаr.

Yeri yaz uyandırır,
Ruhu eşi uyandırır.

Аrıg ürеzin özüüçеl,
Аk sеtkil – büzürееçеl.

Saf tohum dayanıklıdır,
Dürüstlük güvenirliktir.

Bоdunuñ bаjındа tеvе körbеyn,
Еjiniñ bаjındа tеvеnе körgеn.

Kendisinin başında deveyi görmeyen,
Arkadaşının başında çuvaldızı görürmüş

Hаtçıl çаstıñ, dünü – sооk,
Kаrа sаgıştıgnıñ kаrаа – sооk.

Rüzgârlı yağmurun akşamı soğuktur,
Kötü niyetlinin gözü soğuktur.

Еr kiji bоdаldıg çоruur,
Еki-bаktı ılgаp çоruur

Er kişi düşünerek yürür,
İyiyi, kötüyü ayırarak yürür.

Еki sözüñ е’tkе sаtpа,
Çаjıt sözüñ çаggа sаtpа.

İyi sözünü ete satma,
Sırrını yağa satma.

Çаlgааnıñ çıldаа höy,
Çаzıynıñ çаrааzı höy.

Tembelin bahanesi çok,
Açgözlünün salyası çok.

Öjеş ööndеlеvеs,
Öttünçеk öörеnir

İnatçı düzelmez,
Taklit eden öğrenir.

Аmıdırаlgа ınаk – sеgiir,
Аjı-tölgе ınаk – bаyıır.

Yaşamını seven mutlu,
Çocuklarını seven zengindir

Salih Mehmet Arçın

Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU

Tuva - Fotoğraf Aşkın Çakır

Tuva – Fotoğraf Aşkın Çakır


Düzenli kurulacak çadırlı ol kızım,
Tepeyi bürüyecek mallı ol kızım,
Kayalar, taşlar kadar etli ol kızım,
Sürüler kadar mallı ol kızım.

Eyerlediğin rahvan olsun kızım,
Sahip olduğun gümüş olsun kızım,
Öncü atın yürüyüşlü olsun kızım,
Yürüyenin rahvan olsun kızım.

Ağaçkakan gibi süslü ol kızım,
Keklik gibi eş dostlu ol kızım,
Koşarak dolaşılamayacak ağıllı ol kızım,
Şaşılacak kadar çok mallı ol kızım.

Dünya çiçekleri gibi güzel ol kızım,
ikiz ağacın kozalağı gibi eş dostlu ol kızım,
Ak boğa derisinden mataralı ol kızım,
Ak kayından kepçeli ol kızım.

Yazıya sığmaz yılkılı ol kızım,
Ağıla sığmaz koyunlu ol kızım,
Avlanmayı bilen oğullu ol kızım,
Yumuşak huylu kızlarla ol kızım.

Girip çıkacak halklı ol kızım,
Yağlı ballı yemekli ol kızım,
Yararlı aşlı, yemekli ol kızım,
Yanında bulunacak eş dostlu ol kızım.

Gireni karşıla kızım.
Çıkanı uğurla kızım,
Acıkanı doyur kızım,
Azana merhamet et kızım.

Hesaplı olma kızım,
Kepçeyle yemek pişirme kızım,
Cimri olma kızım,
Kaşıkla yemek koyma kızım.

Yola gidecek atlı ol kızım,
Çadır dikecek oğlanlı ol kızım,
Nakışlarla bezeli elbiseli ol kızım,
İğne tutar kızlı ol kızım.

Rüzgar gelirken barınaklı ol kızım,
Bela gelirken savunmalı ol kızım,
Oturup yaşayacak saraylı ol kızım,
Oddan, ateşten Tanrılı ol kızım.

Atalarına layık ol kızım,
Milletinle gurur duy kızım,
Ova geçerken tozlu ol kızım,
Geçit aşarken mallı ol kızım.

Tuva düğününün bir başka özelliği ise geline alkış tutmaktır. Bu işi yapmak için Askak – Kaday (aksak kadın)’ın çok yaran dokunur. Akrabalardan uygun olan biri “aksak kadın” olarak seçilir. Aksak kadın bir bez içinde yulaf ve elinde
balta taşır. Aksak kadın bezdeki yulafı yerlere saçalayarak ve baltayla da yerlere vurarak yürür. Gelin ise aksak kadının eteğinden tutarak peşinden gider. Aksak kadın balta ve yulafını en son girdiği çadırda bırakır.
Aksak kadın, gelini kayın babası ve kaynanasının evine getirir. Kaynana bir kaseye süt koyarak önce kendi tadına bakar, sonra gelinine verir. Gelini de sütün tadına bakar ve tekrar kaynanasına verir. Bu gelenek gelinle kaynanasının tanışmasını ve yüz açmayı sağlar. Kayın babanın evinde gelin için alkış tutulur. Alkış, duayı kadınlar da erkekler de yapabilir. Bazılan çok güzel dua, alkışta bulunurken, bazılan da bu işte acemidir. Alkışta bulunmak yeni ev kurmuş gençlere çoluk çocuklu, varlıklı, sağlık içinde yaşamasını dilemektir. Tuvalarda alkış olmayan düğün olmaz.

Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU

Halk edebiyatı ürünü olarak alkışlar; halkın mitolojisini, günlük
hayatını, iyilik ve kötülük hakkındaki duygu ve düşüncelerini, güzellik
ve çirkinlik anlayışlarını, hastalık ve hastalık sebepleri ile bunların
tedavi yöntemlerini, doğa-insan ilişkilerini, gök, yer, atalar kültü gibi
halk bilgisinin çeşitli yönlerini dua ve dilekleri vasıtası ile
yansıtmalarından oluşan ve bazen doğal halleri korunarak bazen de
yeni kültür unsurları ile özdeşleşerek gelecek kuşaklara aktarılan
kültür öğeleridir. Alkış kelimesinin temelini dualar oluşturur. Türk
sözlü kültür unsurları içinde önemli bir yer tutmaktadır. Alkışlar daha
çok bir yakarış şeklinde, kadirşinaslığın göstergesi olarak bir dilekte
bulunma veya yapılan bir iyiliğe karşılık iyilik istemedir. Bunun zıttı ise
beddua (kargış veya ters bata) olarak ifade edilebilir.


Edegey-Altın Bulak-Tuva- Fotoğraf Aşkın Çakır

Edegey-Altın Bulak-Tuva- Fotoğraf Aşkın Çakır


Üç Yaşından On Üç Yaşına Kadar Erkek ve Kız Çocuklarımn
Yapmaması Gereken Şeyler:

Annenin çoluk çocuğunu besleyip büyüttüğü, yetiştirdiği yer çadır imiş. Bebekler
konuşmaya başladığında, çocuklar eşyaların farkına vardığında anneleri
onlan; okşayıp, sevip, besleyip giydirdiği çağda, her şeyden önce neleri yapmaması
gerektiğini onlara anlatırınış. Bu anlatmada doğruluk, sorumluluk ve öğretme
amacı bulunur. Bu öğretilenlerin neler olduğunu örneklerle görelim:
Küçük çocuklar yastık yüzüne değmemelidir. Yastığın içerisinde doğanlann
göbeklerinin saklı olduğu deriden çıkın var.
Küçük çocuklar sandıklann süslemesini bozmamalıdır. Sandığın dışı süslemeli,
güzelolur. İnsanın yüzü de öyle. Çocuklar kap kacaklan kırmamalıdır.
Ateş parçası alarak onunla oynanmaz. Çünkü ateş Tuva insanının Tannsıdır. Besi
hayvanlannın kesildiği yere çocuklar gidemez ve dökülen kanı göremez. Ölünün
bulunduğu yere küçükler gitmezler. Sonsuz uykusuna yatan kişinin yanında
gürültü edilmemelidir. Küçükler başkalanna ait bir şeyi çalamazlar. Çalarlarsa
azap çekerek ölürler. Çocuklar yalan söylememelidir. Yalan söylerlerse büyüdüklerinde
sesleri kısılır. Yalancı kişi kara iftira yayar. Hırsız ve yalancının yolu
birdir, cehenneme gider. Küçükler sigara içemezler. Çocukluğunda sigara içenin
yedi ciğeri çürür. Çocuklar içki içemezler, içerlerse büyüdüklerinde aptal
olurlar. Küçüklüğünde içki içenler yaşlılıkta girecek ev bulamazlar. Çadıra yaşça
büyük olanlar geldiğinde çocuklar saygı ifadesi olarak ayağa kalkmalıdır. Büyüklerini
gördüğünde oturmaya devam eden çocuklar akılsız olurlar. Büyükler
kendi aralannda bir şey konuşuyorsa, küçükler onlann konuşmasını dinlemezler
ve çadınn dışına çıkarlar. Küçüklerin yiyebileceği yiyecekler var, yemeyeceği
yiyecekler var. Bunun gibi dinleyebileceği konuşmalar var, dinlemeyecekleri konuşmalar var. Büyüklerin konuşmasını küçükler bölmezler. Büyüklerinin sözünü
kesen küçüklerin büyüdüklerinde kulakları sağır olur. Küçük çocuklar Şamanın
çadırına gitmezler. Şaman çadırına giderlerse karınları şişer, çünkü; Şamanın
putları kıskançtır ve çabuk öfkelenir. Küçükler büyüklerin önünden geçmez.
Geçerlerse kendileri ihtiyarladığında kimse saygı göstermez. Çocuklar büyükleri
n adını doğrudan söylemezler. Büyüklerin adını söylerlerse boğazları şişer.
Küçükler çadır yanında oynarken, bir yabancı gelse, evin köpeği boynundan
tutularak gelen misafir ağırlanır. Yabancı gelirken saldırmasın diye köpeği boynundan
tutan çocuklar bütün hayatı boyunca eş dost sahibi olur. Büyükler kitçüklere
bir şey uzattığında iki elle birlikte alınır. Tek el uzatılarak alınırsa bütün
hayat boyunca yalnız başına yaşanır. Gebe annenin önünden kitçitkler geçmemelidir.
Geçerlerse kızın ditğünü geç olur. Kitçükler çadırdan uzak bir yerde oynayacaksa
gideceği yeri büyüklerine söylemelidir. Anne ve babasından kaçarak
uzak yerlerde oynayan çocukları, bütün vücudu kara tüylerle kaplı bir kişi alarak
bir kuyunun içine götürür. Küçük çocuğa fincanla içecek sunulduğunda iki
eliyle almalıdır. Bir eliyle alırsa karnı hiçbir zaman doymaz. Küçitkler tabakların
dibini sıyırmaz, sıyırırlarsa aç kalırlar. Küçükler suyun içine hiçbir şey atmamalıdır.
Atarlarsa sidikleri koyulaşır. Küçükler çiçek koparamazlar, koparırlarsa
kulakları kopar. Oğlan çocukları ağabeylerinin sözünü dinlemelidir. Ağabeylerinin
sözünü dinlemezlerse yaramaz insan olurlar. Kız çocukları ablalarına karşılık
vermezler. Ablalarına karşılık veren kız çocukları oynayacak arkadaş bulamazlar.
Eve misafir geldiğinde kitçitkler yaramazlık yapmamalıdır, yaparlarsa
bu geleneklere aykırı olur.

Üç Yaşından On Yedi Yaşına Kadar Kız Çocuklarımn Öğrenmesi
Gereken Şeyler:
Kız çocuğu üç yıl yaşayıp saçları kesildiğinde teyzesinin hediye olarak verdiği
keçinin rengini bilmelidir. Yedi yaşına gelen kız, çadırın içini süpürgeyle temizlemesini
öğrenir. Dokuz yaşına gelince keçi, koyun, inek sağması öğretilir.
Oğlak, kuzu, buzağıyı bir araya getirebilmelidir. On üç yaşına gelen kıza annesi
oyuncak elbisesi diktirir. On üç yaşındaki kız yitn eğirir. On beş yaşında çayı kaynatmasını bilir. On beş yaşındaki kız peynir yapmasını bilir. On altı yaşındaki
kız kesilen besi hayvanlarının içini temizlemeyi öğrenir. On yedi yaşındaki
kız koyun kırkar, on yedi yaşındaki kız yün kabartır, on yedi yaşındaki kız yemeği
bilmelidir. On yedi yaşındaki kız kuzu derisini sepileyip, elbise yapmak
için kendisi biçer, diker, dışını ipek ile süsler. Bu işleri yapabilen kızın annesi
çocuğunun kocaya gittiğinde zorluk çekmeyeceğini bilir. Eski Tuvalar gelin seçip
alırken işçimenliğine, becerikliliğine ve kişilikliliğine önem verirlermiş. Kızın
annesi kocasının ve kendisinin üç göbekten yakın akrabalarını kızına anlatır.
Bunun birinci sebebi ise üç göbekten akrabalar birbirleriyle evlenemezlermiş.



Üç Yaşından On Yedi Yaşına Kadar Erkek Çocuklarının Öğrenmesi
Gereken Şeyler:
Üç yaşındaki erkek çocuğu dayısının hediye olarak verdiği tayın rengini bilmelidir.
Beş yaşındaki erkek çocuğa babası karaca küpelerinden yapılan kayışı
verir. Çocuk bu kayışla kaçan buzağıyı yakalamasını öğretir. Yedi yaşındaki erkek
çocuk babasının arkadaşı olur. Babası yedi yaşındaki oğlunu boğa başı değer
yere çıkarır. Dokuz yaşındaki erkek çocuk dana üzcrine biner. Dana üzerine
binerek koyun çobanlığı yapar. On üç yaşındaki erkek çocuk başkalarının koyununu
gü derek karnını doyurur ve ailesine yardımda bulunur. On üç yaşındaki oğlan
yarış atına bindirilir. On beş yaşına gelen erkek çocuk yolunan arpayı sapından
ayırarak temizler. Temizlenmiş arpayı değirmende öğütlir. Annesine çay yapacak
odunu kırabilir. Babası on beş yaşındaki oğluna ot, ekin biçecek tırpan ve
orağı alıp verir. Bunun dışında yularlı, dizginli eyeri oğlunaa verir. Oğlan eyerli
ata binerek sürer. On beş yaşındaki erkek çocuk ekini sular, yabancı otlarını
ayıklar. On altı yaşındaki erkek çocuk besi hayvanını kendisi keser, derisini yüzerek
etini temizler. On altı yaşındaki genç babasının izniyle yakınlarda yaşayan
komşulara atıyla yolculuk eder. On yedi yaşındaki erkek çocuk atın kutsal yelesini
kesebilir. On yedi yaşındaki erkek çocuk öküz derisinden yapılan urganı
örer, yuları bağlar. On yedi yaşındaki oğlan dağ aşar, tepe geçer. Kendi kendine
yolculuk yapar. Balık, av avlayıp komşularının et ihtiyacını giderir. On yedi yaşındaki
genç yarış olan yerlere gider. Bayramlarda güreşir, milli oyunları oynar,
erliğini gösterir. Babası oğluna üç göbekten akrabalarını anlatır.



On Üç Yaşından On Yedi Yaşına Kadar Kız Çocuklarının Düşünınesi
Gereken Şeyler:
Kızların ağzı sağlam olmalı. Halkın arasında gevezelik ederse, leş görmüş
kuzgundan kötü görünür. Kızlar canlı hayvanın canına kıymaz. Kız çocuğu yaratılışından
Tanrıya yakındır. Kızlar eteğini açmamalıdır. Uzun etekli elbise giy- .
melidir. Kız çocuğu yabancı evde yatmamalıdır. Yabancının evinde yatan kızlar
ahmak buzağıya benzer. Kızlar yerden ip, kendir almamalıdır. Alırlarsa do ğurmaları
güç olur. Kızlar mahir olmalıdır, tembel kızların yanına sevecekleri gençler
yaklaşmaz. Kızların gözleri yumuşak bakışlı olmalıdır. Soğuk bakışlı kızlar
yılanın bakışını hatırlatır. Kızlar insanların yedikleri yemeklerin hepsini yapabilmdi.
Yemek yapmasını bilmeyen kızların kocaları evden kaçar. Kızlar yaş çubuk
kırmaz, çiçek yolmaz. Bunları yaparsa çocuklarına merhametsiz olur. Güler
yüzlü kızların yanına sevgililer yığılır, kaba kızların yanına it dahi yaklaşmaz.



On Üç Yaşından On Yedi Yaşına Kadar Erkek Çocuklarının
Düşünmesi Gereken Şeyler:
Oğlan çocuğunun yiğidi iyidir. Yazın sıcağına, kışın soğuğuna alışık erkek
çocuğu pehlivan olur. Kurt öldüren erkek çocuk avcı olur. Er kişi seyahat etmelidir.
Yola koyulan genç atının yönünü geri çevirmemeHdir. İyi at sahibini zenginleştirir,
yiğit genç halkını ünlendirir. Oğlan yılkı gü der. Oğlan ıssız yerde konaklamaktan
korkarsa, er adını kaybeder. Genç, çadırı kurmasını, sökmesini bilmclidir.
Çadırı kurup sökemeyen genç alaya alınır. Erkek çocuk becerikli olmalı,
eli ağır erkek çocuğu karnını dahi doyuramaz. Oğlanın kolu güçlü olmalı. Bir
çuval zahireyi atının eyerine koyabilmeli. Oğlan çocuğu yola gitmeli. İyi at yolda,
yiğit er at üstünde ölür. Erkek adam merhametli olmalı. Yumruğunu tutan
oğlan, ağzını açan aç kurda benzer. Şarkı söyleyen gencin yanına kızlar yığılır.
Oğlan kişi neşeli olursa, sağlık, sıhhati yerinde olur.

Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU

TUVALARIN ESKİ GELENEKLERİ / Yere, Suya ve Göğe Karşı Yapılmaması Gerekenler

Tuvalılar göğü atası olarak görmüştür. “Mavi göğüm”, “Ak göğüm”, “Kara
göğüm” diye Tuva insanı göğü kutsayarak yaşamıştır. Bundan başka evrende
dokuz gök var. Bunlara sabahki çay saçılmazsa, mutluluk eksilir. Tuvalılar gökyüzü
hakkında kötü sözü kesinlikle söylemez. Ona sadece tapınır, yalvarır ve saçı
sunar. Eski Tuvaların düşüncesine göre; mavi gök yeryüzündeki her şeyi görür
ve duyar. Dokuz göğün ucunda ak gök var. Orada “azarlar”, “hoorlar” adlı
halk yaşar. O halklardan çıkan Şaman çok güçlüdür ve ateş edilmekle öldürülemez.
Eski Tuvalılar güneşe taparmış. İnsanın sağlıklı olması, tok yaşaması; yeryüzünde
yetişen ağacın, ekinin bol olması aydınlık güneşe bağlıdır. Güneşe doğru
bakarak gevezelik edilmez, tükürülmez, bağrılmaz denir. Güneşe kötü gözle bakanların,
cehenneme gittiğinde dilini keserlermiş.
Ulu Tanrı kuyruğunu salladığında yıldırım çakması; göğsünü hırıldattığında
deprem olurmuş. Yıldırım çaktığında insan at üzerinde gitmez, giderse başına
yıldırım düşer. Eski Tuvarlarda yağmur yağarken, gök gürlerken, yıldırım çakarken
küçük çocuklar dışarı çıkarılmaz ve gürültü yaptırılmazmış.
Tuvalılar aya da tapınırmış. Atalarımız aya bakarak; havanın yumuşak veya
sert olacağını bilirlermiş. Çıkan ayın durumuna bakarak; nasıl bir rüzgar eseceğini,
yağışın kar mı, yağmur mu olacağını, havanın soğuk mu, sıcak mı olacağını
dosdoğru tahmin ederlermiş. Anne babalar öncelikle çocuklarına ayı gösterip
havanın nasıl olacağını öğrettiklerinden, çocuklar havanın açılacağı zamanı bilirlermiş.
Ay tutulduğunda öksüz erkek kişiyi bağırtarak, ayın rızası alınırmış.
Aya tapınılmazsa gecenin geçip geçmeyeceği bilinmezmiş.

Eski Tuvalar yere “kitap” der. Yer ile insanın göbeği birbirine bağlıdır. Eski
devirlerde çadır içinde bebek doğduğunda, bebeğin eşi, çadır içinde kazılan bir
çukura gömülürmüş. Bu gelenek insanla toprağın birbirine bağlılığını gösterirmiş.
Toprak kutsal, toprağı kazmak eşelemek yasaktır. Yerden biten çiçekleri
koparmak da yasaktır. Çiçekle çocuğun ruhu eşittir. Bu yüzden eski Tuvalar çiçekleri
yolmazlarmış. Yer üstündeki dağları, nehirleri, bitkileri eskiden beri korumuş
ve esirgemiştir.
Yemişi olan bitkileri kesmek yasaktır. Siyah frenk üzümü, kızıl frenk üzümü,
yaban mersini, çilek gibi meyveler toplanırken dalları koparılmaz, sadece meyveleri
alınır. Dağ servisini kesmek yasaktır. Kuş kirazı bulunan yerlerdeki ağaçlar
Orman içinde oturulup ateş yakılan yerden ayrılırken, yakılan ateş söndürülür.
“Ateşten artmaz” şeklindeki atasözü küçük çocuklara aileleri tarafından öğretilir.
Avlanmaya çıkan avcılar, konakladıkları yerden ayrılırken, otağın ateşini
söndürüp, çadırlarının yanını temizleyip, paklayıp ayrılırlar.
Tuzlu yer kutsaldır. Eski Tuvalar tuzu büyük nimetten saymışlardır. Tuzlu
göller ve dağları kutsal kabul ederek bu bölgelere çadırlarını kurmamışlardır.
Doğduğu yerin tuzundan tadan insan soğuktan hastalanmaz derler. Yere düşmüş
bir tutam tuz görüldüğünde üstüne basması da yasaklanmıştır.
Akarsuya bent vurulmaz. Büyüklü küçüklü dağları olan Tuva’ da büyüklü küçüklü
ırmaklar vardır. Sarp dağlardan çıkıp akan küçük derelerde balık pek çoktur.
Bu tür suların önüne bent çekilmez. Irmağın, derenin önüne bent vurmak fakirleşmenin
bir işaretidir. Eski Tuvalar ince dereleri; üzerine tomruklar atarak
geçerlermiş. Daha büyük ırmaklar ise atla veya salla geçilirmiş.
ırmak suyuna çöp dökmek, leş atmak yasakmış.
Dalları birbirine değer iki ağaç birbirinden ayrılmaz. Orman içinde dalları
birbirlerine girmiş iki ağaç yetişmişse; oranın insanlarının birbirleriyle ilişkileri
derin olur derler. Bir kökten birden fazla gövde çıkar ise bu gövdeler kesilmez,
çünkü; bu gövdeler o bölgenin zenginliğine işarettir.
Besi hayvanına otlatılacak yerler ayrılır ve korunur. Tuva kültüründe her türlü
besi hayvanının farklı şekillerde otlatılması vardır. Otlaklar yılın dört mevsimine göre farklılık gösterir. Otlaklara ekin ekilmez, ateş yakılmaz ve civardaki ağaçlar kesilmez. Su olmayan yere ekin ekilmez. Ekin; arklann, kanallann ulaştığı yere ekilir.
Tuvalar eskiden beri arpa, buğday, yulaf yetiştirmişlerdir. Ekin içine giren dişi karaca öldürülmez, ürkütülerek kovalanır.
Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU



TUVALARIN ESKİ GELENEKLERİ / Korunması Gereken EvciI Hayvanlar

Korunması Gereken Evcil Hayvanlar

Atın başına vurmak yasaktır. At barış zamanında insanın çevik gölgesi, savaş
zamanında savaşçının güvenilir arkadaşıdır. At, yeryüzünde en yiğit, en güzel,
en faydalı ve en çevik canlıdır. Dağlarda, derelerde geyik hızlı derler, at ondan
daha hızlı. Düzlükte, ovada deve hızlı derler, at ondan daha hızlı. Atın başına
vurmak, atasının başına vurmak demektir. Atının başına kamçı vuran kişi, ömrünün
geri kalanında şeytanların elinden kurtulamaz ve kara cehennemi boylar.
Yeryüzünde yaratılan at insanın en faydalı arkadaşıdır.
Atın başı yere doğru çekilmez. Tuvalılar atının başını ağaç dalına bağlar. Atla
yola gidilirse insanoğlu açlıktan ölmez. Eski Tuvalılar ölen atın başını ağaç
üzerine asarlarmış.Ölen Şamanın cesedi çardağa bırakılırmış. Onların temiz kemikleri
toprağa bulaştırılmaz derler.

Sakatlamnış geyik yere atılmaz. Toju halkının sevgili ve faydalı arkadaşı geyiktir.
Yaralanmış veya ayakları çıkan, kırılan geyikler yere atılmaz. Geyiği yere
atan insan en sevdiği arkadaşını yere atmış gibi olur.
Atın yelesi kesilmez. Tuva insanın ilhamı atının yelesinde saklıdır. Atının yelesini
kesen insanın ruhu sıkılır.
Öküzün başına dizgin vurulmaz. Öküze burunluk takılır, semer vurulur. At
eyerlenir ve dizgin vurulur. Hayvanların eşyaları birbirine vurulup takılırsa, evdeki
mallar kırılır.Dişi deve yavrusundan ayırılamaz. Deveye “üzüntülü mal” denir. Yavrusunun
öldüğü yere üç yıl boyunca gelir ve orada ağlar.
Koç boynuzu atılmaz. Koyunla at sıcak nefesli hayvanlardır. Koçun boynuzu
eşya asmak için askılık yapılır. Böyle yapılırsa insan zenginleşir.
İnek ve keçi soğuk nefesli hayvanlardır. İnek buz üstüne sürülmez, sürülürse
ayaklarını kırar. Tok yaşamak isteniyorsa inek korunup esirgenmelidir.
Kutsal sayılan ata kamçı sa11anmaz. Kutsal boyuna bıçak çekilmez. Kutsal at
ve koyun ahırına bağlı, sahibine karşı müşfiktir. Kutsal at bulunan yılkıdan kulun,
kutsal koyun bulunan sürüden kuzu çalınmaz.

Yak boğası kışın ahıra bağlanmaz. Yaka, “yabani atalı mal” denir. Kışın en
soğuk olduğu günlerde yak boğası dağların başına doğru çıkar. Soğuktan donmaz, kurttan korkmaz. Yabanı hayvan da, yak da, insan da kendilerine uygun
yerlerde yaşamalıdır.
Tuvalılar besi hayvanının bağlandığı yeri baltayla kesmez, ağıl yıkılıp bozulmaz.
Eyerli at ağıl yanında dinlenir. Sürü ahırın içinde huzurludur. Hayvancılık
yapan insan; hayvanların yaşayacağı yeri, otlanacağı yeri, yatacağı ağılını dört
mevsime uygun olarak hazırlar.

Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU

Tuva Belgesel Film Tanıtım Videosu

TUVALARIN ESKİ GELENEKLERİ / Öldürülmesi Yasak Olan Av Hayvanları, Kuşlar ve Balıklar

Öldürülmesi Yasak Olan Av Hayvanları, Kuşlar ve Balıklar

Tuva yurdunda avcılık en eski tarihten beri devam edip gelmiş. Bizim atalarımız
hayatlarını devam ettirmek, çoluk çocuğunu besleyip büyütmek, yokluk ve
kıtlığa düşmernek için; karadaki av hayvanlarını, kuşları ve balıkları uygun şekilde
avlayıp yemiş. Bütün bu av hayvanlarını gereksiz yere öldürmeyi yasaklayan
gelenekler de var.
Kuş yavruları öldürülmez. Kuşun yavrusu da insan yavrusu gibidir. Merhamet
duygusu insanın küçüklüğünden başlar.
Köstebek deliğinin ağzına zehir koymak yasaktır. Atalarımız, yer altında yaşayan
hayvanların yuvalarının ağzına suyu akıtmazlarmış. Tarla faresi, sıçan, yılan,
porsuk, köstebek delikleri kapatılmaz; çünkü bu saydıklarımız depremi ilk
anlayan hayvanlardır.
İnine giren balıkları öldürmek yasaktır. Balıklar güzün inine giderken, yazın
ininden çıkarken öldürülmez. Balıkların saklandığını suyun durgun yerleri, Tuva
inancında kutsalolarak görülür. Buzların arasında sıkışarak kalmış balıklar da
öldürülmez. Bu türbalıklar yerlerinden alınarak nehrin akan yerlerine bırakılır.
Yavrusu olan kara avları da avlanmaz. Yavrusu olan ceylan, maral Tuva avcılarınca
öldürülmezmiş. Yavrusu bulunan av hayvanı dinlenirken ürkütülmez,uzağından geçip gidilir. Bu hayvanları öldüren kişinin çoluk çocuğu hastalanır.
Eski Tuvalılar av hayvanını, kuşu ve balığı çok korumuştur ve esirgemiştir.

Tuvalılar kartalı nadir olarak öldürür. Kartal tüyleriyle ok atar, Şamanların.börklerini
süsler. Kartalın çevikliği, erkekğin yiğitliğine benzer.
Tuva’nın yüksek ormanıarında ak ayıyla seyrek karşılaşılır. Tuva avcıları ak
ayıyı görünce ateş etmezler. Ak ayı insanın yolunu gösterir, bu yüzden öldürülmez.
Ayının adı da doğrudan söylenmez; çünkü ayı kulağıyla yerde olanları işitir.
Ormanın av hayvanları çok kar yağdığında, aç kurtlardan kaçmak için ağılın
yanına kadar gelir. Bu hayvanlar da öldürülmez.
Kemirgenleri öldürmek yasak. Eski Tuva masallarında; tüm hayvanların canını
kemirgenler korurlar. Gök giirleyip, yağmur yağmaya başlayıp, yıldırım düşeceği
zaman önce kernirgenin haberi olur ve bağırmaya başlayarak diğer hayvanları
haberdar eder. Diğer hayvanlar bu haberi alarak kendilerini korumaya
Eşi olan turnayı öldürmek yasaktır. Günle gece, yerle gök, soğukla sıcak, erkekle
dişi tabiatın dengesidir. Onlar bu şekilde eşleşmiş olmasa hayat olmaz. Eş
turna, eşinden ayrılırsa hayatı boyunca kendine eş bulamadan yaşar.
Ak, kara, kızıl kurdu öldürmek yasaktır. Eskiden Tuva yurdunda ak, kara, kızıl
kurt çokmuş. Onları her gören öldürınüş ve nesIini azaltmış. Kökbörü çoğalarak,
av hayvanlarına ve besi hayvanlarına diişman olmuş. Bu yiizden o öldiiıüliir.
Kızıl kurt gören insan çocuk toyuyla karşılaşır. Ak kurt gören insan uzun yola
gider. Kara kurt gören insan matara ağzı açar (içki içer) derler.Yaşlı yaban keçisini öldürmek yasaktır. Yaban keçisi sarp kayalarda yaşar.
Yaşlandığında durmadan yatıp dinlenir. Genç yaban keçisi avcı gördüğünde sarp
kayalar arasında kaybolur gider. Yaşlısı kaçamaz. Buna rağmen çukurluk alanlarda
değil de dağın yüksekliklerinde yaşayarak yurdundan ayrılmaz.
Guguk kuşunu öldürmek yasaktır. Tuva’da guguk kuşuna “ıraajı” (şarkıcı
kuş) derler. Çiçekler açıp, melez ağaçları kozalaklandığında, guguk kuşu muhteşem
yazı seHimlar. Guguk kuşunun öttüğü yerde süt fazla, çocuklar şarkılı türkülü

Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU

Tuva Belgesel Film Tanıtım Videosu


Eski Tuvaların İnsan Hayatını Bölümlere Ayırması

Eski Tuva1ann insan ömrünü çeşitli bölümlere ayırması, onların asırlarca konar
göçer olarak yaşamasının getirdiği geleneklere dayanır. Avlanmak, besi hayvanı
beslemek ve ekin ekmek Tuvalılann eskiden beri gelen, bu yüzden insanlara
küçüklüğünden öğretilmesi gereken geleneklerdendir.
Eski Tuvalar insan ömrünü Yedigir’ e benzetir. “Geceki gök yüzünde Yedigir
bazen kaybolup bazen görünse de, onlar yedi sayısını yitirmez.” diye halk arasında
bir söz var. Tuvalar insan hayatını yedi bölüme ayırmışlar:

Tuva  - Fotoğraf: Sevian I. Weinstein

Tuva – Fotoğraf: Sevian I. Weinstein

Birincisi: Bebeklik çağı. Bir yaşından üç yaşa kadardır. Üç yaşına kadar bebeği
acıktırmamalı, üşütmemeli, korkutmamalı ve annesinden ayırmamalı.

İkincisi: Çocukluk. Üç yaşından on beş yaşa kadar olan dönem. Beş yaşındaki
kızlar keçiyi sağabilmeli, beş yaşındaki erkek çocuklar oğlak ve kuzuları otlatabilmeli.
On dört yaşındaki erkek çocuklar hayvanları kesebilmeli, derisini
yüzüp, etini kemiğinden ayırabilmeli. On yaşındaki kız çocukları kesilen malların
içini temizleyebilmeli.

Üçüncüsü: Gençler. On altı yaşından yirmi dokuz yaşına kadar ki hayatı içine
alır. Bu çağda insanlar evlenirler. Çoluk çocuk sahibi olurlar ve kendi hayatlarını

Dördüncüsü: Orta yaş. Otuz yaşından kırk beş yaşına kadar olan insanlar bu
gruptandır. Bu çağdaki insanlar düğün olan yerlere gidebilir. İki kadeh içki içebilir.
Dua eder. Uzak yerlere gidebilir.

Beşincisi: Büyükler. Kırk altı yaşından altmış bir yaşa kadar olan insanlar bu
gruba girer. Bu çağdaki insanlara Tuva geleneğinde aklı başında, tecrübeli insanlar

Altıncısı: İhtiyarlar. Altmış bir yaşından seksen bir yaşına kadar olan insanlar
bu gruba girer. Meleklerin misafir olarak gelnıesini geçiştirerek yaşayan, hayatın
zorluklarını atlatarak ayakta kalmayı başarmış kişilerdir.

Yedincisi: Dermansızlık dönemi. Seksen bir yaşından ölene kadar olan zamanı
içine alır. Bu çağdakiler akrabalar için de, uzak kişiler için de saygıda kusur
edilmemesi gereken insanlar olarak görülür.

İnsanın yapması veya yapmaması gereken şeyler hayatının bu yedi bölümü-
ne göre düzenlenmiştir. Tuva insanının yedi bölünılük hayatının her devresinde
Yedigir yıldızı onu gözetlemektedir. Bu yüzden Yedigir’ e yalvarır, yakarır.
Hemçik halkı şu şekilde şarkı söylemektedir.

Çerivistin urugları
Çetçe-dir be, mendi-bir be,
Çedi-sıldıs Dolaan Burgan
Örü-dür be, Kudu-dur be.

Yurdumuzun çocukları
Yeterli mi, sağlıkIı mı?
Yedi yildız Dolaan Tanrı
Yukarda mı, aşağıda mı?

İnsan Kalbi Kırılmaz
Eski Tuvalar anneyi “Tanrı” olarak görmüşler. Aydınlık yeryüzünde anne kadar
merhametli canlı yok. “Annesinin kalbini kıran evlat, girecek yer bulamaz.”
diye atasözü var. Oğul da, kız evlat da annesinin adını doğrudan söylemez. Ayrıca,
yaşlıların ve saygıdeğer insanların adı da doğrudan söylenmez. Adın yanı­
na bir yumuşatma veya saygı ifadesi olan söz eklenir.
Bebeğin salıncağı itina ile korunur. O, yere düşürülmez, düşürülürse çocuğun
ruhu çekilir. Gerçekte ise salıncak insanın doğduktan sonra ilk yuvasıdır. Bu
yüzden eski Tuvalar salıncağı kıymetli bir eşya olarak görmüşler ve onu bozup
Ölünün bulunduğu çadıra çocuklar gidemez. Ölen insanı gömerken gürültü
çıkarılmaz, bir şey yiyip içilmez. Yas tutan insanların yanına gidilirken sigara
alınır ve yastaki insanlarla birlikte içilir. Birisinin öldüğü yerde esrik görülen ki-
şilere “şeytan çocuğu” denir ve kötülenir. Ölen insanın adını doğrudan anmak tamamıyla
Eski Tuvalar çocuk ruhunu oyuncakla bir görmüşlerdir. Bu yüzden oyuncaklar
kırılmamalı ve onunla alayedilmemelidir. Oyuncak bebekler elbisesiz olmamalıdır.

Çocuklar ve gençler, büyüklerle söz yarıştıramazlar. Çadırın yanında ıslık çalamazlar.
Şeytanın kulağı çok keskindir. Bu yüzden önce ıslık olan yere gelir.
Evin yanında çağırıp bağırma bütünüyle yasaktır.
Kavga, dövüş olan yerlerde kara bela vardır. Bebeklerin, çocukların, gençlerin
kavga olan yere varmaları yasaktır. Kötü sözün olduğu yerin yakınından bile
geçmemelidir. Şamanın sundurmasının yanına; bebekler, çocuklar, gençler ve
büyükler varamazlar. Şamanın sundurması bozulmaz. Çünkü Şamanın bedduası
sundurmasını bozan kişiyi etkiler ve o kişi ölür. O kişinin akrabalarına da zarar
Eski Tuva geleneklerinde içki içmek yasakmış. İçkiye saygı içeceği denirmiş
ve kutlama olan yerde, saygıdeğer kişilerin geldiği durumlarda sadece iki kadeh
içilirmiş. Hiç içmeyenleri de kimse kınamazmış. Kocaya varmayan kız, kadın almayan
erkek ise kesinlikle içki içmezmiş. Erkekler ancak otuz yedi yaşından sonra, kadınlar kırk dokuz yaşından sonra içki içebilirlermiş. Bu içki de ancak
iki kadeh olabilirmiş. Sarhoş oluncaya kadar içki içenlere “mirit” (budala) derlermiş
ve bu tür kişiler; düğünlere ve kutlamalara davet edilmezmiş.
Sıradan kişiler Şamanları taklit edemezlermiş. Sıradan bir insanın göremedi-
ğini Şaman görür, duyamadığını duyar derler. Eğer birisi Şamanı taklit ederse, o
Şamanın putları o kişiyi öldürür, ocağını kurutur. Sıradan insan lamaları da taklit
Başka kişilerin elbisesi giyilmez, etine sahip olunmaz ve malı çalınnıaz. İnsanoğlu
gazaplıdır ve bedduası tutar. Sahibi orada olmayan bir çadır içinde kuzu
derisinden elbise durur ve kimse ona el uzatmaz. Heybe içinde içki dolu matara
durur, onu kimse kımıldatmaz. Yakın yerde sahipsiz inek geceler, onu kimse
çalmaz. Tuva geleneğinde hırsızlık bütünüyle yasaktır.

Prof. Dr. Ekrem ARIKOĞLU